سرطان ارثی

توسط aliadmin, بهمن ۱۹, ۱۳۹۶

یکی از سوالات مهم اطرافیان بیماران مبتلا به سرطان این است که آیا سرطان ارثی است؟ و یا اینکه چند درصد احتمال دارد که آن ها هم از طریق ارثی به سرطان مبتلا شوند؟
مهمترین پاسخ به این دسته از افراد این است که سرطان یک بیماری ژنتیکی است اما در اغلب موارد ارثی نیست.
برای باز شدن پاسخ باید گفت “ژن ها” بخشی از سلول های بدن هر فرد هستند که بعنوان ذخایر اطلاعاتی عمل میکنند. ژن ها کنترل کننده نیازهای بدن و عامل ساخت پروتئین برای مصارف مختلف سلول ها می باشند. ژن ها عامل اصلی انجام فعل و انفعالات بدن هستند. ژن ها درواقع برنامه روزمره زندگی را در سلول ها هدایت میکنند و به عبارت دیگر نوع کارکرد سلولها و به تبع آن تمام بافت ها و دستگاه های بدن به ژنها بستگی دارد. سلامت کلی بدن ما مرهون ژن هاست و بروز هرگونه تغییر در آنها باعث ایجاد ناهنجاری در قسمت های مختلف بدن میشود. برای مثال شکل طبیعی اعضای بدن از قبیل قلب، مغز، دستگاه گوارش و حتی دست و پا و سایر اندام ها بدلیل وجود ژن های خاصی در بدن است و چنانچه ژن های مربوط به هر دستگاهی در بدن به هر دلیلی دچار نقص شوند، آن ارگان و دستگاه شکل و عملکرد طبیعی خود را از دست خواهد داد.
سرطان ارثی

تغییرات ژنی در اکثر مواقع بسیار جزیی هستند و علامت واضحی در بدن به جای نمیگذارند و ضمنأ یک بدن سالم میتواند با مکانیسم های خود
ترمیمی ایجاد نقائص کوچک در ژن ها را برطرف نماید. اما در پاره ای مواقع این تغییرات قسمت های بزرگتری از ژن ها را در بر می گیرند و اثرات بارزتری هم در بدن می گذارند. برای مثال در افرادی که اصطلاحأ زال هستند، ژن مربوط به رنگ پوست و مو در آنها دچار نقص بوده و بدن آنها نمیتواند هیچ رنگدانه ای را در پوست و یا مویشان تولید کند. یا حتمأ با افرادی برخورد کرده اید که در قسمتی از اندام هایشان دچار نقص هستند و به طور مثال یک یا چند انگشت کم یا زیاد دارند و یا مثلأ دچار نقایص مغزی هستند.

اگر به هر دلیلی ژن ها تخریب شوند و بدن نتواند با مکانیسم های خود ترمیمی ژن آسیب دیده را ترمیم نماید، اصطلاحأ جهش ژنی صورت میگیرد و سلول ها میتوانند از کنترل خارج شده و ایجاد توده نمایند که در پاره ای از موارد توده ها به سمت بدخیم شدن و ایجاد سرطان پیش میروند.
یکی از وظایف مهم ژن ها ایجاد توانایی سلول ها در تقسیم شدن و تکثیر است که نقش بسیار مهمی در رشد بدن و جایگزینی بافتهای فرسوده و یا خراب شده (مثل زخم های پوستی و یا رشد مو) و همچنین تولید مثل دارد. در واقع ژن ها باعث به ارث رسیدن خصوصیات فیزیکی افراد از پدر و مادر به فرزند میشوند. در واقع هر فرد با احتمال ۵۰ درصد میتواند ژن جهش یافته را از پدر و یا مادر خود به ارث ببرد که البته برای بروز سرطان در بدن آن فرد کافی نیست و به همین علت هم جامعه پزشکی اصطلاح “استعداد ژنتیکی” را برای توصیف خطر بالای ابتلا به سرطان برای این افراد به کار می برد.

به عبارت دیگر در اکثر افراد مبتلا به سرطان، جهش های ژنی که در بدن خودشان اتفاق می افتد عامل سرطان است اما برخی از افراد با یک جهش در ژن که آن ها را از مادر یا پدر خود به ارث برده اند به دنیا می آیند و این ژن آسیب دیده، آنها را در مقایسه با اکثر افراد، درمعرض خطر بیشتر ابتلا به سرطان قرار میدهد. هنگامی که سرطان به دلیل جهش در ژن به ارث رسیده رخ می دهد، به نام “سرطان ارثی” شناخته می شود.
نکته مهم این است که اگر تغییر ژنتیکی در سلول های جنسی (که موجب تولید مثل میشوند) روی دهد، به فرزند به ارث خواهد رسید اما هنگامی که تغییر در سلول های بافت و در داخل بدن شخص روی میدهد، مساله ارثی بودن تا حد زیادی منتفی است که سرطان ها عمومأ در همین دسته قرار میگیرند پس سرطان یک بیماری ژنتیکی است اما در اغلب موارد ارثی نیست.

برای ایجاد یک توده سرطانی در بدن جهش های متعددی می بایست در سلول اتفاق بیفتد که فقط بخشی از آن میتواند به ارث برده شده باشد و جهش های بیشتری نیز در داخل سلول می بایست اتفاق بیافتد تا آن شخص مبتلا به سرطان شود.
سرطان یک بیماری چند علتی (مولتی فاکتور) است و عوامل مختلف بدنی و محیطی در ایجاد آن دخیل هستند که ژنتیک فقط یکی ازآن هاست. اماعوامل محیطی تنها در هنگام مواجهه بر روی بدن تاثیر میگذارند و ایجاد سرطان میکنند (مثل اشعه ماوراء بنفش خورشید در ایجاد سرطان پوست).
دو فرد را با نوع زندگی یکسان (محیط…عادت های غذایی و …) در نظر بگیرید. یکی از این افراد مادری مبتلا به سرطان سینه دارد و دیگری فاقد فرد بیمار در خانواده خود است. فرض کنید که در نفر اول بر حسب تصادف سه جهش توسط سلول های جنسی و از طریق مادر به ارث رسیده باشد. این سه جهش هیچ بیماری ایجاد نمیکند و تنها این فرد مستعد میشود که در صورت ایجاد جهش های دیگر دچار سرطان گردد. حال مواجهه با یکی از عوامل محیطی مثل استعمال سیگار در هر دو فرد مورد نظر ما ممکن است سه جهش ایجاد کند وکسی که خود حامل سه جهش ژنی ارثی است با این سه جهش حاصل از سیگار، حامل شش جهش خواهد بود و مسلما شانس ابتلای این فرد به سرطان بسیار زیادتر میشود. اما این امکان هم وجود خواهد داشت که فرد مورد نظر با پیروی از روش زندگی سالم و رژیم غذایی مناسب هیچ گاه مبتلا نشود. البته احتمال ابتلای فرد دوم نیز در صورت عدم ترک سیگار و ادامه روش نامناسب زندگی وجود دارد (هر چند بسیار کمتر است).
عوامل محیطی تسهیل کننده جهش های ژنتیکی که تاکنون شناخته شده اند عبارتند از: سیگار…الکل..داروهای هورمونی…غذاهای هورمونی…مواد شیمیایی….اشعه های مضر….وبرخی عوامل عفونت زا.
تعداد کمی از انواع سرطان‌ها به صورت ارثی بروز می‌کنند ولی به نظر می‌رسد که یک نوع استعداد ژنتیکی در بروز برخی سرطان‌ها و در برخی خانواده‌ها وجود دارد که این موضوع درهمه سرطان‌ها صادق نیست. در مورد سرطان‌های پستان، روده بزرگ، پوست (ملانوم) و رحم و تخمدان زمینه توارثی وجود دارد. البته همان گونه که ذکر شد عوامل محیطی مثل تغذیه نامناسب، استعمال دخانیات و … ممکن است، میزان بروز این سرطان‌ها را تشدید کند. اما عوامل ارثی در افزایش خطر این نوع سرطان ها تاثیر دارند.
برخی بیماری‌های مادرزادی که همراه با نواقص کروموزومی و ژنتیکی هستند می توانند خطر ابتلا به برخی سرطان‌ها را بیشتر ‌کنند. مثلأ افراد مبتلا به بیماری نشانگان داون ( مونگولیسم) ازاحتمال بیشتری برای ابتلا به سرطان به نسبت افراد عادی برخوردارند.

در مورد برخی از انواع سرطان کولون (روده بزرگ)، پژوهشگران بر این باورند که آن‌چه ارثی است خود سرطانِ کولون نیست بلکه این استعداد رشد پولیپ است که ممکن است ارثی باشد و نهایتاً چنین رشدی در کولون، با گذشت زمان تبدیل به سرطان شود. یعنی افرادی که دارای بیماران مبتلا به سرطان کولون در خانواده بوده اند، کافی است در معاینات استاندارد سالیانه و از سن پنجاه سالگی به بعد مراقب رشد پولیپ در روده شان باشند و به محض رویت پولیپ آنرا درمان نمایند.

سرطان‌هایی که به وضوح ارثی هستند نسبتاً نادرند و در این موارد است که پژوهشگران پیشرفت بسیاری در تشخیص ژن‌هایی کرده‌اند که ما را مستعد سرطان می‌سازند.

یکی از علل درمان‌ناپذیری بسیاری از سرطان‌ها این است که ما به اندازه‌ی کافی در باره‌ی علت واقعی بروز آن‌ها نمی‌دانیم و نیز نمی‌دانیم چه ژنی چه وظیفه‌ای دارد و چگونه خود را به ظهور می‌رساند و چه بر سر یاخته‌ها می‌آورد. حتی اگر بیش از این می‌دانستیم نیز درمان بسیاری از سرطان‌ها بسیار دور از قطعیت بود. ولی انجام تحقیق روی ژن‌های سرطان احتمالاً هنوز بهترین مایه‌ی امید در یافتن درمان است.
• تنها در حدود ۵% تا ۱۰% از کل سرطان ها به طور مستقیم از نقص در ژن به ارث رسیده از پدر و مادر به وجود می آیند. اما سرطان های ارثی اغلب زودتر از فرم پراکنده از همان سرطان رخ می دهد، به طوری که کارشناسان اغلب توصیه میکنند تا افرادی که احتمالأ حامل ژن های سرطانی از پدر و مادر خود هستند، در سنین پایین تری معاینات مربوط به غربالگری را آغاز نمایند.
• بغیر از فرزندان که میتوانند مستقیمأ حامل ژن معیوب باشند، در بستگان خونی دیگر نیز ممکن است تغییرات ژنی وجود داشته باشد و ژن معیوب از طریق جد و نیای خانوادگی به اشتراک گذارده شده باشد که در این دسته از افراد، وجود عوامل محیطی نقش بارزتری در بروز سرطان ایفا می نماید.
• افرادی که تغییر ژن را به ارث برده اند ممکن است در معرض خطر بالاتری برای بیش از یک نوع سرطان باشند. این افراد می بایست وضعیت درمان و پیگیری متفاوتی را نسبت به دیگر مبتلایان پیش رو داشته باشند و به عبارت دیگر استعداد بروز سرطان در عضو دیگر در این دسته از افراد بیشتر است. برای مثال احتمال بروز سرطان در تخمدان مبتلایان به سرطان پستانی که سابقه ژنتیکی در خانواده داشته اند بیشتر است.
منبع:
http://www.facingourrisk.org/understanding-brca-and-hboc/information/hereditary-cancer/hereditary-genetics

سرطان خانوادهاغلب سرطان های خانوادگی ممکن است بدلیل در معرض قرار گرفتن افراد آن خانواده با عامل محیطی یکسان رخ دهد. به طور مثال افراد یک خانواده که سیگار استعمال میکنند و یا حتی تنها در معرض دود آن قرار میگیرند، میتوانند در این دسته قرار بگیرند. اما برخی سرطان ها نیز با احتمال بالایی از طریق جهش بزرگ در ژن میتواند در خانواده اتفاق بیفتد که البته موارد نادری را تشکیل میدهند اما افراد آن خانواده با بروز سرطان به اشکال زیر می بایست توجه بیشتری نسبت به سلامت خود و پیشگیری از ابتلا به آن نوع خاص از سرطان داشته باشند. اگر در فردی از یک خانواده موارد زیر مشاهده شد، افراد دیگر آن خانواده در معرض احتمال بالاتری از سرطان هستند
• دو نفر از افراد خانواده به یک نوع نادر سرطان مبتلا شده باشند (مثل سرطان کلیه).
• فردی از خانواده در سنین پایینتر از سن معمول یک سرطان به آن دچار شده باشد (مانند سرطان روده بزرگ در ۲۰ سالگی).
• بیش از یک نوع از سرطان در یک فرد بروز کرده باشد (مثل یک زن با سرطان دو پستان و سرطان تخمدان).
• سرطان در هر دو عضو از اعضای دوگانه اتفاق افتاده باشد (هر دو چشم ، هر دو کلیه، هر دو پستان).
• یک سرطان درچند خواهر و برادر اتفاق افتاده باشد (مانند سارکوم در دو برادر و یک خواهر).
• سرطان در جنس غیر متداول رخ دهد (مانند سرطان پستان در مرد).

نمونه هایی از سرطان خانواده


نشانگان سرطان پستان و تخمدان ارثی(HBOC) 

در طی سالهای طولانی پزشکان متوجه شدند که در برخی از خانواده ها، اعضای جوانتر خانواده به سرطان پستان و یا تخمدان مبتلا شده اند و نیز افرادی از خانواده که به سرطان پستان مبتلا شده بودند، به سرطان تخمدان نیز مبتلا شده اند و یا اینکه افرادی از خانواده که به سرطان یک پستان مبتلا شده بودند به سرطان پستان دیگر هم دچار شدند . از این رو وابستگی این دو سرطان به یک ژن مشترک مورد مطالعه قرار گرفت و اصطلاح نشانگان( بیماری) ارثی پستان و تخمدان تعریف شد.
دانشمندان با بررسی ژن این خانواده ها، ژنهای BRCA1 و BRCA2 را کشف کردند. در برخی از خانواده ها ممکن است سابقه سرطان پستان و یا تخمدان وجود داشته باشد اما الزامأ جهش در این دو ژن وجود نداشته باشد. از طرف دیگر جهش در هر دو ژن BRCA1 یا BRCA2 می تواند به بیماری منجر شود. خطر ابتلا به سرطان پستان و تخمدان با وجود ژن جهش یافته در خانواده بسیار بالا خواهد بود. کلیه بستگان خونی فردی که مبتلا به سرطان پستان و تخمدان شده و نیز آزمایش ژنتیکی وی مثبت بوده است، در معرض ابتلا قرار دارند و می بایست اقدامات احتیاطی و معاینات دوره ای مربوطه را بسیار دقیق و منظم انجام دهند. ضمنأ این دو ژن نامبرده، تنها ژن های دخیل در بروز سرطان پستان ارثی نیستند اما همه ژنهایی که تاکنون کشف شده اند از شدت سرطانزایی کمتری نسبت به ژنهای BRCA برخوردارند. هر خانمی تا ۸۰ سالگی، ۱۴% ریسک ابتلا به سرطان پستان دارد و چنانچه BRCA وی مثبت باشد، ریسک ابتلا به سرطان پستان در وی ۶۰% و ریسک ابتلا به سرطان تخمدان در او ۴۰% خواهد بود.

 

سرطان روده بزرگ غیر پولیپوزی ارثی(HNPCC) و سرطان رحم
این نشانگان شایع ترین بیماری ارثی است که افزایش خطر ابتلای فرد به سرطان روده بزرگ را در بر دارد. تفاوت این بیماری با نشانگان دیگر بنام پولیپ خانوادگی (عامل اصلی ابتلا به سرطان روده بزرگ) در این است که عمومأ سرطان روده بزرگ ناشی از آن در سن زیر ۳۰ سالگی رخ میدهد.
ژن سرطان روده بزرگ غیر پولیپوزی ارثی میتواند با احتمال بالایی منجر به سرطان آندومتر (سرطان در پوشش داخلی رحم) در زنان بشود.
فردی که یکی از بستگان خونی خانواده اش حامل ژن مربوط به این سرطان است می بایست حتی در سنین ۲۰ سالگی برای غربالگری سرطان روده بزرگ مراجعه نماید و تحت کلونوسکپی و یا ازمایشات تکمیلی قرار بگیرد. همچنین زنان مبتلا به این نوع از سرطان می بایست برای پیشگیری از ابتلا به سرطان رحم تحت نظر قرار بگیرند.

مشاوره ژنتیک و آزمایش
افراد با سابقه خانوادگی قوی سرطان ممکن است تمایل داشته باشند تا به منظور یافتن ژن مربوط به آن سرطان، آزمایش ژنتیک انجام دهند. این آگاهی ممکن است به اعضای خانواده در برنامه ریزی مراقبت های بهداشتی برای آینده کمک کند. از آنجا که جهش ارثی در تمام سلول های بدن یک شخص یافت میشود، یافتن آن نیز توسط نمونه خون معمولی امکان پذیر است.

مشاوره ژنتیک و آزمایش آن برای برخی از افراد با سابقه خانوادگی قوی سرطان توصیه می شود.

منابع:

http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/geneticsandcancer/heredity-and-cancer
http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/genetics/overview/healthprofessional on 3/7/2014

با تشکر از استاد دکتر رضا شیرکوهی( متخصص ژنتیک سرطان) و سرکار خانم المیرا ابراهیمی( کارشناس ارشد ژنتیک)

خواندن ۴۸۴۵ دفعهآخرین ویرایش در جمعه, ۱۰ دی ۱۳۹۵ ساعت ۱۵:۱۴

بدون دیدگاه


پاسخ دادن

Your email address will not be published فیلدهای اجباری با علامت مشخص شده اند

می توانید از تگ های HTML نیز استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*

ده − سه =

محبوب ترین نوشته ها

ورود به بخش مشاوره آنلاین

ارتباط با تلگرام

ارتباط با تلگرام:

@rdanesh