لنف ادم ( ورم دست وپا) در سرطان چیست و چگونه درمان میشود؟

لنف ادم (Lymphedema)، تورم غیر طبیعی عضو ناشی از تکامل ناقص بافت لنفاوی یا آسیب به بافت لنفاوی میباشد. لنف ادم بیماری مزمن و آسیب رساننده ای است. اگر چه لنف ادم بطور کامل قابل درمان نیست اما به راحتی میتوان آنرا کنترل کرد.
سیستم لنفاوی بخشی از سیستم ایمنی بدن است که علاوه بر کمک به مقابله با عفونت‌ها در سطح موضعی، وظایف مهم دیگری هم دارد که عبارتند از پاکسازی بافت‌های بدن و حفظ تعادل میان مایعات بدن. این مجموعه را می‌توان به یک سیستم دفع زباله تشبیه کرد که مایع میان بافتی، باکتری‌ها، پروتئین‌ها و زوائد را از بافت‌های اطراف پوست، چربی، عضلات و استخوان جمع‌آوری می‌کند. هنگامی که مایع میان بافتی به عروق لنفاوی (که عمدتاً در زیر پوست به سختی قابل رؤیت هستند) وارد می‌شود تحت نام «لنف» شناخته می‌شود. لنف از این عروق به طرف عروق لنفاوی دیگری فرستاده می‌شود که رفته رفته بزرگ‌تر و عمیق‌تر می‌شوند. لنف در جایی از مسیر خود از میان غدد یا گره‌های لنفی عبور می‌کند. خوشه‌هایی از این گره‌ها در گردن، زیر بغل و کشاله‌های ران وجود دارد. لنف در همین گره‌ها فیلتر و تمیز می‌شود، تا اینکه مواد زائد و سلول‌های مضر حمل شده توسط آن شناسایی شوند و به وسیله سیستم دفاعی بدن دفع گردند. لنف پس از عبور از این گره‌ها، در نهایت از یکی از دو نقطه‌ای که دقیقاً پشت هر یک از استخوان‌های ترقوه، در هر دو طرف گردن قرار دارند، دوباره وارد سیاهرگ‌های بزرگ می‌شود و سپس از آنجا به قلب برمی‌گردد و در پایان از طریق کلیه‌ها به شکل ادرار از بدن دفع می‌شود.
لنف ادم

اگر سیستم لنفاوی به هر دلیلی درست کار نکند یا عروق آن به اندازه کافی تخلیه نشوند مایع میان بافتی تشکیل و انباشته می‌شود (دقیقاً مثل وقتی که جلوی مسیر یک رودخانه گرفته می‌شود و آب به اطراف می‌رود). بنابراین می‌توان لنف ادم را «انباشت غیرطبیعی مایع در بافت‌ها» تعریف نمود.
کار سیستم لنفاوی برقراری تعادل مایعات خارج و داخل بافت است تا زمانی که تعادل طبیعی مایعات برقرار است تورم ایجاد نمیشود. فاصله زمانی بین ایجاد آسیب لنفاوی و ظهور علایم لنف ادم فاز تاخیری نامیده میشود. این حالت را میتوان تشبیه کرد به یک وان پر از آب که قطرات اضافی آب موجب سرریز شدن آب به بیرون از وان میشود . به همین دلیل ورم لنف ادم همیشه بلافاصله بعد از عامل ایجاد کننده (مانند عمل جراحی پستان) ایجاد نمیشود. لنف ادم ماهها یا سالها بعد میتواند ایجاد شود (در برخی موارد بلافاصله بعد از جراحی یا رادیوتراپی و در برخی دیگر تا بیست سال بعد هم دیده شده است).
بدون درمان موثر به تدریج عضو مبتلا به لنف ادم بزرگ و بزرگتر شده و شروع به سخت شدن میکند. پوست متورم و عضو، قابلیت ارتجاع خود را از دست داده و به تدریج ظاهر آن تغییر میکند.
لنف ادم کنترل نشده میتواند سبب عفونت هایی شود که حتی زندگی را به مخاطره بیندازد و در برخی موارد سبب ایجاد سرطان جدید میشود. با درمان زود هنگام و مداوم، پیشرفت بیماری بطور مشخصی آهسته شده و آسیب های بافتی به حداقل میرسد. هرچه درمان سریعتر آغاز شود شانس بهبودی بالاتر است.

انواع لنف ادم:
دو نوع لنف ادم وجود دارد. نوع اولیه و نوع ثانویه . نوع اولیه یک بیماری وراثتی است و نوع ثانویه ناشی از آسیب وارده به سیستم لنفاوی است. اگرچه علل متفاوتی دارند، درمان های هر دو نوع یکسا ن است.
لنف ادم اولیه به علت اختلال در تشکیل عروق لنفاوی ایجاد می گردد و مشخصه آن شروع تورم از روی انگشتان پا و سپس پیشرفت آن به سمت بالاست. لنف ادم اولیه در هر سنی میتواند شروع شود.
لنف ادم ثانویه اما با تاخیر و بعد از ۳۵ سالگی بروز میکند و میتواند یک پا یا هر دو را درگیر کند. هر دوجنس زن و مرد را گرفتار میکند که البته در زن ها بیشتر دیده میشود. شروع این بیماری معمولا ناگهانی و به دلایلی نامشخص است. در بعضی از موارد ممکن است عامل کوچکی مثل گزش پشه شروع کننده تورم باشد که پس از بهبودی گزش تورم از بین نرفته و ادامه میابد.
لنف ادم ثانویه یک بیماری اکتسابی است که به علت آسیب سیستم لنفاوی ایجاد میشود که در کشورهای پیشرفته درمان سرطان ها مهمترین عامل ایجاد کننده این نوع است.

لنفادم در دست( به ورم یکی از دستها توجه کنید)
لنف ادم متعاقب سرطان پستان، مشکل قابل توجه زنان مبتلا به این سرطان بعد از درمان می باشد و علیرغم جراحی های محافظه کارانه پستان و حداقل مداخلات لنفی متاسفانه میزان بروز این بیماری همچنان بالاست.
بیماران مبتلا به سرطان سینه به دنبال ماستکتومی، تخلیه غدد لنفاوی زیربغل و رادیوتراپی پس از جراحی به دلیل اختلال در تخلیه لنف اندام فوقانی در سمت مبتلا از ۱۰ تا ۴۹ درصد در ریسک ابتلا به لنف ادم قرار دارند .به طور متوسط یکی از هر ۵ زن مبتلا به سرطان پستان، پس از عمل جراحی مبتلا به لنف ادم میشوند.

لنف ادم تجمع لنف در فضای بینابینی ناشی از نقص سیستم هدایتی لنفی جهت جذب یا برگشت لنف به سیستم گردش خون است. درناژ (مکش) حوضچه گره های لنفاوی برای پستان همان طرف و ربع فوقانی تنه و دست همان طرف است. به تبع آن هر گونه ایستائی در جریان لنف از زیربغل میتواند سبب ایجاد لنف ادم در هر قسمت از تخلیه حوضچه گردد.
در پروتکل های درمانی سرطان پستان، برخی سوالات بالینی هنوز بدون پاسخ باقیمانده است از جمله اینکه، چرا درصد بالائی از زنان مبتلا به کانسر پستان، دچار لنف ادم نشده اند؟ چرا برخی بلافاصله بعد از عمل ودر برخی دیگر سالها بعد این عارضه پیدا میشود؟ چرا محل لنف ادم در افراد مختلف متفاوت است مثلا در یک نفر بازو گرفتار است و در دیگری دست؟
لنف
دانشمندان نشان دادند که چاقی و جراحی وسیع از فاکتورهای مستعد کننده شیوع بیشتر هستند. جراحی وسیع فاکتور مشخصی برای لنف ادم می باشد، در حالیکه رابطه چاقی و لنف ادم پیچیده تر از جراحی وسیع است. رابطه عملی بین عملکرد ناقص لنفی و چاقی تقریبا در هم بافته شده است بطوریکه ورم بازو در افراد چاق بیشتر چربی است نه مایع و بنابراین درمان احتقان زدائی در این افراد موفقیت کمتری دارد.
سیستم لنفی شایعترین ریشه گسترش سرطان است و سلول های سرطانی از پستان به کانالهای لنفاوی و سپس عقده های لنفی مهاجرت می کنند و در نتیجه برداشتن لنف نود پیامد جدی دارد؛ پس از جراحی و در بخشهای پاتولوژی لنف نودها بررسی میکروسکوپیک میشوند، اگر سلولهای سرطانی در لنف نود وجود نداشت احتمال عود سرطان کمتر از مواردیست که سلولهای سرطانی در لنف نودها یافت می شود و همچنین کمتر به درمان تهاجمی برای کنترل سرطان نیاز خواهد بود. بیماران با لنف نود سرطانی به درمان اضافه نیازمندند و شانس عود در آنها بیشتر است.

لنف ادم همراه با جراحی برداشتن گره لنفی در زیر بغل یا رادیوتراپی این منطقه بوجود می آید. فاکتورهای دیگر همراه با لنف ادم از جمله چاقی ، عفونت دست ، هر نوع ضربه به دست و سن فرد می باشد.

ادم دست در سرطان

تاکنون هیچ درمانی که بتواند “لنف‌ ادم ” را ریشه‌کن کند یافت نشده است. در واقع می‌توان گفت درمان‌های موجود همه کمک کننده و حمایتی هستند و البته می‌توانند “لنف‌ادم ” را کنترل کنند

 

علایم لنف ادم بازو چیست؟
علامت اصلی لنف ادم، تورم بازو است. درجه تورم ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشد. بعضی بیماران ممکن است تورم شدید (ادم) را تجربه کنند که در این حالت بازوی گرفتار چند سانتیمتر بزرگتر از بازوی دیگر است. بعضی ها ادم خفیفتری را تجربه میکنند، یعنی بازوی گرفتار فقط کمی بزرگتر از بازوی دیگر است. به هر حال هر شخصی ممکن است علایم متفاوتی را تجربه کند. علایم شایع لنف ادم عبارتند از:
– احساس پری و سفتی بازوی گرفتار و یا حتی گاهی گودرفتگی بین بازو و قفسه سینه
– درد بازوی گرفتار
– تورم انگشتان دست (تنگ شدن انگشتر)
– ضعف و بیحسی بازو و دست گرفتار

گاهی لازم است قبل از شروع درمان لنف‌ادم علاوه بر اقدامات درمانی در مورد علت زمینه‌ای لنف‌ ادم یک سری بررسی‌های پزشکی نیز انجام شود.
در حال حاضر اصلی‌ترین و بهترین درمان عارضه لنف‌ادم بصورت پیشگیرانه (درمان احتقان‌زدایی ترکیبی) یا
(CDT(Complete Decongestive Therapy است که در سراسر جهان پذیرفته شده و انجام می‌شود که این درمان شامل چهار بخش اصلی مراقبت از پوست، ماساژ دستی لنفاوی ( تخلیه لنف با دست)، بانداژ (درمان فشاری) و ورزش و مراقبت پوست و ناخن می‌شود.

کلینیک لنف ادم

در این راستا ماساژی که برای “لنف ‌ادم ” انجام می‌شود مخصوص این نوع درمان است و با دیگر ماساژها متفاوت است زیرا این ماساژ به صورت خیلی ملایم و با تکنیک‌های خاص توسط فرد آموزش دیده و ماهر که آشنا با آناتومی و فیزیولوژی سیستم لنفاوی است و ترجیحا پزشک  و یا فیزیوتراپیست انجام می‌شود چرا که جهت حرکت ماساژها به شکل خاص می باشند، بانداژ نیز انواع مختلفی دارد و در ناحیه درگیر انجام می‌شود نوع بانداژ و تجهیزاتی که در آن استفاده می‌شود تحت نظر پزشک و توسط درمانگر ماهر تعیین و انجام باید گیرد، بانداژهای مصرفی در این درمان و دیگر وسایل آن مانند سایر باندهای موجود در داروخانه ها نیست و در کشور ما تنها توسط شرکت وارد کننده به این مراکز درمانی محدود، توزیع میگردد.

 

 

ماساژ لنف
ماساژ لنفی بانداژ

ورزش نیز شامل یک ‌سری تمرینات جسمانی است که توسط درمانگر به بیمار آموزش داده می‌شود و سپس بیمار در طی دوره درمان هر روز آنها را انجام می‌دهد. ورزش در مراحل بعدی درمان نیز انجام می‌شود.

باید دانست که درمان احتقان زدایی ترکیبی در دو مرحله انجام می‌شود، در مرحله نخست که طول مدت آن بستگی به وضعیت “لنف ادم ” دارد درمان هر روز انجام می‌شود، مرحله دوم درمان در منزل صورت‌ می‌پذیرد یعنی بیمار مراقبت‌ها را در طی مرحله نخست یاد گرفته و در مرحله دوم خود اقدامات لازم را در منزل انجام می‌دهد.

پس از ان که در طی دوره درمان، لنف ادم بر طرف شد و وضعیت ناحیه درگیر به حد مطلوب رسید، استفاده از گارمنت‌های پزشکی (پوشیدن آستین، ساق شلواری، جوراب یا تن‌پوش‌های مخصوص طبی) جایگزین بانداژ خواهد شد.

بیماران باید توجه داشته باشند که تجویز این موارد حتمأ باید توسط فرد متخصص انجام شود چرا که نامناسب بودن و استفاده بی موقع از این گارمنت‌ها مضر است.
نکته مهم دیگر آن است که درمان «احتقان زدایی ترکیبی» حتمأ باید توسط فرد ماهر، آموزش دیده و تایید شده بر روی بیمار انجام شود چرا که گاهی اندکی اهمال در اجرای صحیح تکنیک‌های درمانی (به ویژه ماساژ و بانداژ) سبب بدتر شدن وضعیت بیمار و عوارض جبران ناپذیری خواهد شد.

درمان لنف ادم

روش‌های مراقبت در “لنف ادم ” به چه صورت است؟

برای پیشگیری از “لنف ادم دست ” افراد می بایست 

• پس از درمان سرطان پستان در زندگی روزانه و هنگام کار در منزل مواظب باشند که دچار بریدگی، سوختگی، خراشیدگی یا آسیب و ضربه در دست خود نشوند
• در زمان دوخت و دوز مراقب باشند که سوزن به دست‌شان فرو نرود و باید از انگشتانه استفاده کنند
• از کشیدن بیش از حد دست خود در کارهای مختلف باید پرهیز کنند.
• نباید فعالیت‌های شدیدی مانند کشیدن، هل دادن، حمل کردن یا بلند کردن اشیا را انجام دهند

• به هیچ عنوان بار سنگین مانند کیف سنگین یا کیسه‌های خرید سنگین را با دست خود حمل نکنند.
• حتی بند کیف خود را نباید روی شانه سمت جراحی شده و دست در معرض خطر بیندازند.
• از وسایل گرم کننده یا سرد کننده در دست خود استفاده نکنند.
• هنگام اتو کردن مراقب باشند تا دچار سوختگی نشوند.
• این مسئله مهم است که هر وقت در اندام خطر، احساس درد، خستگی یا سنگینی می‌کنند به استراحت بپردازند.
• بیماران “لنف ادم ” باید از انجام حرکات تکرار شونده و پی‌ در پی به خصوص در برابر یک نیروی مقاوم خودداری کنند.
• در هنگام مسافرت هوائی و یا زمینی طولانی حتما از دستکش استفادده کنند.

 

وضعیت بهداشتی این بیماران از جمله پوست و دندان آنان باید به چه صورت باشد؟

این بیماران باید بهداشت را بسیار دقیق رعایت کنند و از جمله پوست خود را پاکیزه نگه دارند و دندان‌هایشان را نیز باید به صورت منظم مسواک و تمیز کنند.

این بیماران باید پوست خود را روزانه با آب و صابون ملایم شسته و خوب خشک کنند و با استفاده از کرم‌های مرطوب کننده روزانه، پوست خود را نرم و مرطوب نگه دارند.

بیماران “لنف ادم ” از مواد آرایشی تحریک کننده یا صابون‌های قلیایی نباید استفاده کنند.

این بیماران باید در آرایشگاه هنگام درست کردن موها، شانه‌ها و بازوهایشان را از گرمای سشوار حفاظت کنند.

از دمای بسیار بالا یا پایین مانند استحمام با آب داغ یا خیلی سرد بپرهیزند.

بهداشت ناخن‌ها را رعایت کنند، ناخن‌ها را درست و طوری کوتاه کنند که پوست اطراف آنها صدمه نبیند و گوشه ناخن‌هایشان به بافت اطراف بدن شان فرو نرود و حتی‌الامکان مانیکور و پدیکور نکنند و پوست اطراف ناخن‌های خود را نیز نکنند.

بیماران “لنف ادم ” در زمان‌هایی از جمله باغبانی مواظب باشند دچار زخم و جراحت نشوند و از دستکش‌های مخصوصی و ابزار مناسب استفاده کنند.

این افراد باید ورزش را در اولویت فعالیت‌های خود قرار داده ولی از حرکات تند و ناگهانی در شانه در معرض خطر خود پرهیز کنند، از سرمازدگی بپرهیزند و از آسیب‌ها و جراحات دوری کنند و به طور مثال از ورزش اسکی که خطرناک است پرهیز کنند و ورزش شنا را به صورت آرام انجام دهند.

بیماران “لنف ادم ” در زمینه تغذیه باید وزن مناسب خود را حفظ کنند اگر چاق هستند با ورزش و رژیم غذایی به وزن مناسب خود برسند زیرا چیزی به نام رژیم غذایی لنف ادم وجود ندارد و این افراد باید بکوشند تا تغذیه متعادلی داشته باشند تا مقدار کافی ویتامین به خصوص مرکبات به بدن آنان برسد.

بیماران “لنف ادم ” از مسافرت به نواحی‌ که در آن احتمال گزش حشرات وجود دارد باید بپرهیزند.
در بیماران “لنف ادم ” باید در بازوی طرف جراحی شده، فشارخون اندازه‌گیری نشود مگر در موارد اورژانسی و هیچ‌گونه تزریقی نیز در دست طرف مبتلا نباید انجام شود.لنف ادم در دست

هیچ دارویی نیز نباید در جای زخم جراحی تزریق شود و از دست طرف جراحی شده نباید خون‌گیری انجام شود و از طرف جراحی شده نیز نباید طب سوزنی یا بی‌حسی موضعی انجام شود بیماران لنف ادم باید با رویت التهاب در دست در معرض خطر و همچنین التهاب لثه اطراف دندان و در نهایت عفونت لوزه‌ها با پزشک خود در اسرع وقت تماس حاصل کنند.

توصیه هائی برای لنف ادم پا:
از جمله توصیه‌های بیشتر برای کسانی که در معرض خطر لنف ادم پا هستند می‌توان به مواردی اشاره کرد از جمله اینکه این بیماران باید انجام فعالیت یا کارهایی که نیاز به ایستادن به مدت چند ساعت است پرهیز کنند.

این بیماران باید با دقت بسیار زیاد بهداشت بدن خود را رعایت کنند که در این راستا باید در موضوع دندان‌ها، پوست و به خصوص در پاها و ناحیه تناسلی این دقت‌های بهداشتی را بیشتر مورد توجه قرار دهند.

این بیماران کفش تنگ یا پاشنه بلند یا کفشی که حالت فشار بر پا ایجاد می‌کند را نباید بپوشند زیرا که جریان خون پای آنان را مختل می‌کند این افراد در بیرون از منزل نباید پابرهنه راه بروند. در اندام این بیماران در معرض خط نیز هیچ‌گونه تزریق پوستی، عضلانی یا داخل مفصل نباید
انجام شود.

نویسنده: دکتر زهرا صدیقی- مرکز تحقیقات سرطان انستیتو کانسر ایران
با تشکر از سرکار خانم شیرین محمدی
:منابع
http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/lymphedema/lymphedema-pdq

خواندن ۵۵۵۷۴ دفعهآخرین ویرایش در شنبه, ۰۶ آبان ۱۳۹۶ ساعت ۱۳:۲۶

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

16 − چهارده =